TACİKİSTAN VE TÜRKİYE ARASINDA İŞBİRLİK

Tacikistan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti
arasındaki ekonomi ilişkilerin analizi

Yapılan analiz son yıllardaki Tacikistan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ekonomi ilişkilerin göze görülür şekilde geliştiğini ve daha da genişlemeye eğilimli olduğunu ifade etmektedir.
Türkiye Cumhuriyeti Dış Ticaret Müsteşarlığı verilerine göre eğer 1999 yılında iki ülke arasındaki ticaret hacmi 9.3 mln. ABD doları ise, 2004 sonuçlarına göre 104.3 9.3 mln. ABD dolarını teşkil etti, yani karşılıklı ticaretin hacmi 5 yıl içinde 11.2 kat büyüdü.
2005 yılında Türkiye'ye aliminyum ithalatında bazı düşüşler yaşandığından dolayı iki ülke arasındaki ticaret hacmi 94 mln. ABD dolarına düştü, fakat 2006 yılında iki ülke arasındaki ticaret hacmi iki kat büyüme gösterip 189.9 mln. ABD dolarına ulaştı. Bu şu demektir, ki 1999-2006 yılları arasında Tacikistan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ticaret hacmi 20.4 kat büyüdü. Aşağıdaki diyagarm bunun apaçık isbatıdır:

Resim no. 1. Tacikistan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ticaretin dinamiği(mln. dolar).

Tacikistan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ticaret hacminin büyüme temposu Tacikistan ile komşu olan ülkeler ile ticaret hacmini geride bırakmakla kalmayıp, bütün BDT ülkeleri arasında en yüksek olmasıdkkat çekiyor.
Böylece eğer 2006 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin BDT ülkeleriyle ticaret hacmi ortalama %34.12'yi teşkil ediyorsa, Türkiye Tacikistan Cumhuriyeti ile ticaretini %101.96 büyüttü. Bunun yanında Türkiye Cumhuriyeti'nin Kazakistan ile ticaret hacmi %62.92, Kırgızıstan ile %52.28, Özbekistan ile %38.73, Türkmenistan ile %37.19 ve Rusya ile %35.58'i teşkil etti.

Resim no.2. Türkiye Cumhuriyeti'nin Orta Asya ve Rusya ile mal tedavülünün dinamiği.

Türk-Tacik ticaret tedavülünün hacmi şimdiden Kırgızıstan ile (1,2 kat), Beyaz Rusya ile (1,7 kat) ve Moldova ile (1,4 kat) büyük ölçüde aştığının altını çizmek gerekiyor.
Türkiye'nin Tacikistan'dan yaptığı ithalat bir yıl içinde 47.31 mln. ABD dolarından 118.39 mln ABD dolarına artatı veya %150.26'ya yükselen tempoya ulaşması çok önemlidir. Yani iki ülke arasındaki ticarette Tacikistan menşeli malların payı büyükmektedir.
Türkiye'ye yapılan ithalatı ülkelere göre kıyaslama yaparken, Tacikistan'dan Türkiye'ye yapılan ithalat hacmi %150.26 büyüme göstermişse, Kırgızıstan'la %94.05, Kazakistan'la %72.79, Özbekitan'la %51.63, Rusya ile %51.63 ve Türkmenistan ile sadece %16.43'ü teşkil ediyor. BDT ülkelerinin Türkiye'ye yaptığı ithalatın ortalaması %33.02'dir.

Resim 3. Orta Asya ve Rusya'nın T.C.'ye yaptığı ithalatın dinamiği.(2006'nın 2005'e göre kıyaslaması)

İhracat

Tacikistan ile Türkiye'nin aralarındaki ticaretin büyümesi iki ülkenin çıkarlarına uygun olması Türkiye'nin Tacikistan'a gerçekleştirdiği ihracatın büyüdüğünü gösteren rakamlar isbat etmektedir.
Bir yıl içinde T.C.'nin Tacikistan Cumhuriyeti'ne yaptığı iihracatın hacmi 1.53 misli arttı ve 71.497 mln ABD dolarını teşkil etti. Daha detayli analiz yapmak için önce Tacikistan'a ihrac edilen Türk menşeli malların listesini gözden geçireceğiz.

Tablo 1.
Tacikistan'a ihrac edilen Türk menşeli malların listesi
(2005-2006yy.)

Aşağıdaki diyagramda gördüğümüz gibi(Resim No.4) Tacikistan'a ihrac edilen malların içinde ağırlıklı olarak dokumacılık sektörünün ürünleri, elektrik makinalar ve aletler, kimyavi maddeler, gıda ürünleri, tüketim malları, metal ve plastik eşyalar ve giysi teşkil ediyor.

Resim No.4. Türkiye'den Tacikistan'a ihrac edilen malların dağılımı.(2006)

Eğer Türk mallarının Tacikistan'a ihrac edilmesinin dinamiğini analiz edersek beklenen eğilimler ve ikili ticaretin özellikleri hakkında bazi sonuçlara varabiliriz.
5 No.lu resimdeki diyagrama bakarsak Tacikistan'a yapılan Türk ihracatının 2006 yılında çok hızlı bir sekilde 1.53 misli byümesi genelde elektrik makinlarının ve cihazlarının(%385), plastik eşyalarının(%201), kağıt ve mukavva(%157), metal eşyalar(%145.4), tüketim malları(%132.8) ve dokuma ürünlerinin(%131.4) sayesinde elde edilmiştir.
Toplam ihracat hacminde küçük payı olmasına rağmen 2006 yılında Türkiye'den mobilyanın(%439.9), ölçüm ve kontrol cihazlarının(%310.2) ihracatı hızlı bir şekilde yükseldi. Ancak böyle olmakla beraber metal ihracatı hızlı bir sekilde azaldı(%21.4). Özellikle bisküvi ve şekerleme ihracatının azalması dikkati çekiyor. Eğer 2005 yılında 2 mln. 281 bin dolarlık mal Tacikistan'a ihrac edilmişse, 2006 yılında ise 834 bin dolarlık bisküvi ve şekerleme ürünleri ihrac edilmiştir.
İki ülke arasındaki ticaretin eleştirimsel analizi mal tedavülünün çeşitlerindeki problemleri ortaya koyuyor. Bu sebepten dolayı bu problemin nedenlerinin araştırılması ve gereken düzenlemelerin yapılmasını gerektiriyor.
Mesela Türk yapımı mobilya ihracatının artması(4.4 misli), elektrik makinalar ve cihazların ihracatının artması(3.8 misli)   anlaşılıyor ve Tacikistan'ın sanayi imkanlarını hesaba alırsak neredeyse böyle olması gerekiyor. Fakat Tacikistan'a dokuma ürünlerinin(genelde halı ve halı ürünleri) ithalatının  büyümesi incelenmeli ve gereken sonuçlar çıkartılmalı. Tacikistan'da üretilen halıların iyi kalitesi ile meşhur olmasına rağmen ve ucuzken, eğer 2005 yılında yukarıda adı geçen ürünlerin ihracatının tutarı 13 mln 379 bin dolar ise, 2006 yılında bu tutar 17 mln 576 bin doları teşkil etti.
Söylenenler Tacikistan'a ithalatı büyüyen gıda ürünleri ve tüketim malları için de geçerli.

İthalat

Daha önce söylediğimiz gibi Türkiye'nin Tacikistan'dan yaptığı ithalatta his edilir büyüme var. 2006 yılının sonuçlarına göre Türkiye'ye yapılan Tacikistan menşeli malların ithalatı 118.395 mln dolar tutarındaydı. Bu 2005 yılı ithalatının 2.5 misli fazlasıdır.

Tablo No.2
Tacikistan'dan Türkiye'ye ithal edilen malların çeşidi
(2005-2006 yy.)

Tacikistan'dan Türkiye'ye ithal edilen malların çeşitlerini incelersek ağırlıklı olarak öne iki meşhur ihracat ürünü olan aliminyum ve pamuk(ıskarta dahil) çıkıyor.

Resim No.6 Tacikistan'dan Türkiye'ye ihrac edilen malların dağılımı(2006)

6 No.lu diyagrama göre Tacikistan'ın Türkiye'ye yaptığı ihracatın %91.8'ni renkli metallar(aliminyum), %3.8'ni iplik ve pamuk ıskartası, %3.9'nı dokuma ürünleri teşkil ediyor. Diğer ithalat ürünlerinin payı ise sadece %0.5 dir.
İkili ticaretteki eğilimleri ve mal ithalatındaki tercihleri belirlemek için Tacikistan'dan Türkiye'ye yapılan ithalatın dinamiğinin incelenmesi de büyük önem taşıyor.

Resim No.7 Tacikistan'dan Türkiye'ye ihrac edilen dinamiği(2005'ten 2006'ya)

Yapılan analiz gösteriyor ki Tacik menşeli malların Türkiye'ye ithalatı 2,5 misli büyümüşken, Tacikistan'dan Türkiye'^ye renkli metal ihracatı 2,58 kat arttı, iplik, pamuk ve onun ıskartasının ihracatı 10 kat arttı. Eğer 2005 yılında 449 bin dolarlık iplik, pamuk ve onun ıskartası ihrac edilmişse, 2006 yılında 4 mln. 472 bin dolarlık mal ihrac edildi.
Üretim ve hazır ürün ihracatının taleplerini dikkate alarak dokuma sanayinin ürünlerini 4 mln. 624 bin dolara Türkiye'ye satılmasını olumlu görüyoruz.
Bununla birlikte Tacikistan'dan Türkiye'ye küçük ve büyük baş hayvan derisinin ihracatı hızlı bir şekilde düştü(%36.7). Bunun nedenleri ciddi bir şekilde araştırılmalıdır.
Bir de Tacikistan'nın kendisinin teçhizat ve mekanizmalara ihtiyacı varken, ülkemizden bu tür ürünlerin Türkiye'ye ihrac edilmesinin sebeplerinin ciddi bir şekilde araştırılması gerekiyor. Çünkü Türkiye'ninkendisi bu malların üreticisidir, hem ihracatçısıdır.
Aynı şekilde Tacikistan'dan ülkenin zaten çok ihtiyacı olan mobilya ve elektrik cihazlarının ihrac edilmesinin nedenleri araştırılmalıdır. Böylece Tacik-Türk işbirliğinin durmunu anakiz ederken ikili ticaretin dinamik büyüme sağladığını söyleye biliriz.
1999-2006 yılları arasında iki ülke arasındaki toplam mal tedavülünün hacmöi 20.4 kat büyüdü. Trkiye'nin Tacikistan dış ticaretindeki payı yıldan yıla artmaktadır. Böylece sadece son beş yıl içinde Tacikinstan'ın ihracat hacminde Türkiye'nin payı %0.6'dan %15.6'ya arttı, Tacikistan'ın ithalatında ise Türk menşele malların payı 2 kat büyüdü.Türkiye ticaret hacmi büyüklüğü ile Tacikistan'ın yurt dışındaki partnerlerı arasında ikinci sıradadır.
Aynı zamanda iki ülke arasındaki ticarette anormallikler ve her iki tarafın gerçek ihtiyaçları karşılayamayan uyuşmazlıkklar var. İlk önce bu problem ithalat ve ihracat ürünlerine hastır. Bu demek ki uyuşmazlıkların nedeni Tacik-Türk ticari ve ekonomi işbirliğinin genişlemesi ve gelişmesi sırasında incelenmesi ve dikkate alınması gerekiyor.

Tacikistan Cumhuriyeti
Ankara Büyükelçiliği

TACİKİSTAN VE TÜRKİYE ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN GELİŞMESİ HAKKINDA

Tacikistan ile Türkiye arasındaki ilişkiler geleneksel olarak dost ve iyi niyetli bir yapı taşır. 20. yüzyılın tehdit ve meydan okumalarından uluslararası terör, köktenci hareketler ve uyuşturucu ticareti konularındaki resmî görüşlerin yakınlığı ve uyuşması, bu ve diğer alanlardaki aktif bir işbirliği için iyi bir temel oluşturuyor.
Tacikistan - Türkiye ilişkilerinin tarihindeki en güncel gelişme, Tacikistan Cum­hurbaşkanı E.Ş.Rahmonov'un 19-22 Ocak 2006 tarihinde Türkiye'ye yaptığı ziyarettir. E.Ş.Rahmonov ve Türkiye Cumhurbaşkanı A.N.Sezer'in yaptığı görüşmede iki ülkenin bölgesel ve uluslararası kurumlardaki işbirliği ve karşılıklı destek konusunda bir dizi problem geniş bir şekilde ele alındı. E. Ş.Rahmonov, Tacik tarafın bu ziyarete özel bir önem verdiğini ve iki ülke arasında dostane münasebet ve karşılıklı çıkarlara dayanan bu ilişkilerin gelişmesinin yeni etabına sağlam bir başlangıç yapılacağını ümit ettiğini belirtti. Türk tarafı, Tacikistan'daki sosyoekonomik durum ve yatırım ortamının uygun olduğunu ifade edip Tacikistan Cumhuriyeti'nin hidro-enerji ve komünikasyon sahalarındaki stratejik projelerinin gerçekleştirilmesinin yalnız Türkiye için değil, bütün bölge ülkeleri için büyük bir öneme sahip olduğunu belirtti.

Yapılan görüşmeler sonucunda, Türkiye işbirliği Kalkınma idaresi (TİKA) ile ilişkilerin geliştirilmesi ve uzun vadeli ticari ve ekonomi işbirliği dâhil olmak üzere turizm ve standardizasyon alanlarında taraflar altı ortak belge imzaladılar.
Ekonomik ilişkilerin gelişmesinin tat­min edici olduğunu belirten taraflar, eldeki imkânları daha etkili kullanmaya ve karşılıklı çıkarlara uygun işbirliğinin gelişme­si için gerekli önlemleri almaya hazır ol­duklarını ifade ettiler, ikili ekonomik ilişki­lerin geliştirilmesi için çeşitli mekanizmaların kullanılmasının önemini belirten taraflar, küresel ekonomik eğilimlerin de dikkate alınmasıyla bu ilişkilerin uzun süreli bir stratejiye dönüştürülmesine karar verdiler.
Tacikistan Devlet Başkanı, Meclis Başkanı Bülent Arınç ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ile ikili ilişkilerin güncel sorunlarının ele alındığı görüşmeler yaptı. E.Ş.Rahmonov Türkiye Odalar Birliği'nde Türkiye'nim önde gelen işadamlarıyla görüştü. Cumhurbaşkanı görüşmeye katılanlara yaptığı konuşmasında katılımcılara Tacikistan'ın sosyoekonomik gelişmesinin özellikleri, hidroenerji, maden ve hafif sanayi, tanm ürünlerinin işlenmesi, turizm ve diğer alanlardaki geniş işbirliği imkânları hakkında bilgi verdi. Günümüz itibariyle az sayıdaki Türk şirketlerinin (hepsi 36) yıllık yatırımlarının miktarı sadece 30 milyon dolardır. Aynı zamanda Türk firmalarınca diğer ülke ve uluslararası kurumlar adına her yıl 100 milyon dolardan fazlayatınm yapılıyor. Görüşme süresince Türk yatırımcılar birçok projeye ilgi gösterdi. Türk firmalarının Tacik ekonomi­sine katılması iki ülkenin gelecekteki ilişkilerinin gelişmesine yardımcı olacaktır.

TÜRKLER TACİKİSTAN'A YATIRIM ATAĞI  BAŞLATTI

E.Ş.Rahmonov pamuk işleme ve Duşanbe'de otel yapımı gibi ortak projelerinin de olduğu bir dizi projenin sunumlarına katıldı. 1 Mart 2006 tarihinde ünlü Türk şirketi "Enka" ve 15 Martta "Kaynak Holding" Tacikistan'ın başkentinde lüks otel inşaatlarına başladılar. Alüminyum ve değerli metal işlemesi ve Coca Cola üretimine yönelik ortak fabrikaların kurulmasıyla ilgili projeler hazırlık safhasında bulunuyor.
Tacikistan Cumhurbaşkanı E.Ş.Rahmonov'un ziyareti, gerçekleştirdiği görüşmeler ve imzalanan anlaşmalar, Tacikistan ekonomisinin çeşitli sahalarında Türk yatırımlarının büyümesine yardımcı olacak, gelecekteki Tacik - Türk politik, ekonomik ve ticarî ilişkilerin gelişmesinde yeni ve kaliteli bir merhale açacaktır.
Son yıllarda Tacikistan ile Türkiye arasındaki ekonomik ilişkilerin fark edilir bir ilerleme kaydettiğini ve gelecekte genişleme eğilimine sahip olduğunu belirtmek gerekir.


Devam...